دفاع مقدس در یک نگاه

در 31 شهريور ماه 1359 رژيم بعثي عراق جنگي را عليه جمهوري اسلامي نوپاي ايران آغاز كرد كه از چگونگي تداوم و پايان آن جز خداوند عليم هيچ‌كس ديگر آگاه نبود. جنگي كه با هدف براندازي نظام نوپاي اسلامي بر ايران تحميل شده بود، به حماسة بزرگي از مقاومت، دليري، شرف‌خواهي و شهادت‌طلبي تبديل شد. ملت قهرمان ايران به رغم تحمل هشت سال خسارت و مشقت، آغازگر تجاوز را براي هميشه از صحنة روزگار حذف و به زباله‌دان تاريخ سپرد. اولين واكنش غافلگيرانه و دور از انتظار ارتش جمهوري اسلامي ايران به اين تجاوز ناجوانمردانه، بمباران دو پايگاه عراق در الرشيد بغداد و شعيبيه بود و فرداي آن روز 140 فروند هواپيماي ديگر طي عملياتي با عنوان «كمان 99» نقاط بسياري را در داخل خاك عراق و حتي عمق اين كشور بمباران كردند و صداميان را از خواب خوش و سرمستي غافلانه خود خارج ساختند و البته اين هنوز آغاز ماجرا بود.

صداميان با بهره‌گيري از ده لشكر عمدتاً زرهي و مكانيزه خود كه به شدت از پشتيباني آتش‌هاي هوايي و توپخانه برخوردار بودند تجاوزي گسترده را آغاز، از مرزهاي بين‌المللي عبور و به سمت اهداف از پيش تعيين شده پيشروي كردند.

طبيعي بود كه در آن شرايط بسيار حساس و پيچيده همة نگاهها به سوي ارتش باشد. انتظار بحقي كه ارتشيان دلاور نيز به خوبي آن را درك كرده و وظيفة ذاتي خود مي‌دانستند. مقابله با تجاوز در زمين و هوا ودريا آغاز شد تا دشمن متجاوز را هرچه سريع‌تر و دورتر متوقف سازند. اينكه ارتش در چه وضعيتي قرار داشت و با چه مشكلات عديده‌اي دست و پنجه نرم مي‌كرد، موضوع اين مقاله نيست و در همين شماره مجله به صورت مفصل به آن پرداخته شده است. در اينجا فقط قصد داريم روند كلي جنگ را تبيين و تعدادي از عمليات‌هاي بزرگ و غرورآفرين را كه در طول جنگ اجرا شده‌اند به اجمال خوانندگان محترم مجله معرفي نماييم.

-1 مرحله متوقف ساختن متجاوز

ارتش جمهوري اسلامي ايران در اين مرحله سرنوشت‌ساز سعي كرد هرآنچه را كه در توان دارد به پاي كارآورد. در اين تلاش مقدس حتي از اعزام دانشجويان دانشكده افسري به جبهه‌هاي نبرد نيز دريغ نشد، كما اينكه حضور اين عزيزان و فداكاري و ايثار آنها در شهرهاي خرمشهر، آبادان، اهواز و سوسنگرد تأثير بسزايي در كند كردن حركت دشمن و ايراد تلفات و ضايعات فراوان به نيروهاي متجاوز داشت و خود نيز شهيدان عزيزي را تقديم انقلاب و ميهن كردند. عراق كه قصد فتح سه روزه خوزستان را داشت و اصولاً راهبرد «حمله برق‌آسا» براي نيل به يك پيروزي سريع و آسان را برگزيده بود، با مقاومت جانانه نيروهاي جان بركف ارتش و ديگر نيروهاي مردمي پس از حدود يك ماه عمليات و تحمل خسارات و تلفات بي‌شمار موفق شد فقط به نيمي از خرمشهر دست يابد. آبادان را محاصره كند و در غرب رودخانه كرخه متوقف بماند و اين‌گونه بود كه ارتش متجاوز عراق به رغم پيشروي در داخل خاك ايران و اشغال هزاران كيلومتر مربع و چند شهر كوچك مرزي، در همان ماه اول جنگ متوقف شد و اين به معني شكست راهبرد نظامي‌اش در جنگ بود، كه در عين حال معني شكست كامل در جنگ را نيز مي‌داد. در همين مرحله بودكه پس از گذشت زماني نه چندان زياد يعني هفتم آذرماه 59 تقريباً تمامي نيروي دريايي عراق به مدد عمليات مشترك دريايي – هوايي مرواريد از صحنة نبرد خارج شد و عراق تا پايان جنگ نتوانست اين نيرو را وارد كارزار نمايد. در اين مرحله بسيار حساس، پيچيده و سخت و دشوار نيروهاي مسلح جمهوري اسلامي ايران كه هستة مركزي آن را ارتش تشكيل مي‌داد، به رغم تمامي مشكلات و نواقص بي‌شمار موق شدند ارتش بعث عراق را زمين‌گير و زمينه را براي انجام عمليات‌هاي آتي و اخراج متجاوز فراهم نمايند.

در ادامة اين مرحله و تا فراهم شدن شرايط كامل سياسي و نظامي براي طرح‌ريزي و اجراي عمليات‌هاي بزرگ و گسترده با هدف اخراج متجاوز، نيروي زميني ارتش با اجراي عمليات‌هاي متعدد ضربات مهمي به دشمن بعثي وارد كرد. در سال اول جنگ كه تقريباً تمامي آن در مرحله مقاومت در مقابل تهاجم و تثبيت دشمن قرار مي‌گيرد، نيروي زميني ارتش با انجام 164 عمليات پدافندي و آفندي1 نقش اصلي را در شكست راهبرد نظامي عراق براي دستيابي به يك پيروزي سريع ايفا كرد. براي نمونه فقط به چند مورد از عمليات‌هاي فوق‌الذكر كه در سال اول جنگ تحميلي انجام گرفته اشاره مي‌شود.

-1 عمليات پدافندي قصرشيرين                        در تاريخ         31/6/59

-2عمليات پدافندي خرمشهر                           در تاريخ         31/6/59

-3عمليات پدافندي سوسنگرد                         در تاريخ         31/6/59

-4 عمليات پدافندي شمال آبادان – ايستگاه حسينيه در تاريخ    31/6/59

-5عمليات پدافندي كرخه – شوش                    در تاريخ         31/6/59

- 6  عمليات پدافندي ميمك مهران                       در تاريخ         2/7/59

-7 عمليات پدافندي سومار                              در تاريخ         5/7/59

-8 عمليات پدافندي پاي پل كرخه                      در تاريخ         23/7/59

-9عمليات آفندي شمال آبادان                         در تاريخ         8/8/59

-10 عمليات پدافندي پاي پل كرخه                    در تاريخ         9/8/59

-11عمليات آفندي آزادسازي سوسنگرد            در تاريخ         26/8/59

-12 عمليات آفندي عاشورا                              در تاريخ         28/8/59

-13 عمليات پدافندي قوچ سلطان                     در تاريخ         27/9/59

-14 عمليات آفندي كلينه و سيدصادق(1)           در تاريخ         28/9/59

-15 عمليات آفندي تنگ حاجيان                        در تاريخ         14/10/59

-16 عمليات آفندي خوارزم (ضربت ذوالفقاردر ميمك)در تاريخ       19/10/59

-17 عمليات آفندي رقابيه                                در تاريخ         25/12/59

18 -عمليات آفندي كانال هندي                        در تاريخ         15/1/60

-19 عمليات آفندي بازي‌دراز                                       در تاريخ         2/2/60

-20 عمليات‌آفندي الله‌اكبر (خيبر)                      در تاريخ         31/2/60

-21  عمليات آفندي تپه‌هاي انگوش                    در تاريخ         31/2/60

-22عمليات آفندي فرمانده كل قوا، خميني روح خدا در تاريخ     21/3/60

-23عمليات آفندي جاده ماهشهر – آبادان                   در تاريخ         31/3/60

-24 عمليات آفندي طراح                                 در تاريخ         5/5/60

-25 عمليات‌آفندي شهيد مدني                        در تاريخ         27/6/60


عمليات آفندي ثامن‌الائمه(ع)

سال دوم جنگ درحالي آغاز شد كه تحولات سياسي چشمگيري در كشور به نفع نظام و انقلاب اتفاق افتاده بود و نيروهاي ناخالص سياسي توسط حضرت امام، انقلابيون و مردم پالايش شده بودند. حذف بني‌صدر از صحنة سياسي و نظامي كشور زمينة اتحاد و همدلي بيش از پيش ارتش و نيروهاي مردمي را فراهم ساخت. كارشناسان و فرماندهان نظامي، بويژه در ارتش جمهوري اسلامي ايران بلافاصله نگاهها را متوجه فرمان راهبردي امام(ره) مبني بر شكستن حصر آبادان كردند. اين فرمان سرنوشت‌ساز در 14 آبان سال 1359 صادر شده بود، اما به دلايل سياسي و نظامي شرايط لازم و زمينه اجراي آن فراهم نبود.

لشكر 77 خراسان از اول فروردين سال 1360 طرح‌ريزي براي اجراي عملياتي با هدف شكستن محاصره آبادان را آغاز كرده بود. اين عمليات كه پس از طي مراحل مختلف طرح‌ريزي «ثامن‌الائمه» نام گرفت، در ساعت يك بامداد پنجم مهرماه 1360 با رمز «نصر من‌الله و فتح قريب» به اجرا درآمد. اين عمليات كه با سرعتي شگفت‌آور به پيروزي رسيد فقط دو روز طول كشيد و رزمندگان اسلام حتي در 24 ساعت اوليه نبرد به اهداف خود دست يافتند. طراحي و اجراي اين عمليات توسط نيروي زميني ارتش با شركت و همكاري يكان‌هايي از سپاه پاسداران صورت پذيرفت.

تيپ يكم لشكر 77 از منطقه ذوالفقاريه، تيپ دوم از منطقه فياضيه و تيپ سوم از منطقه دارخوين حمله را آغاز و با محاصره نيروهاي دشمن خطوط موردنظر را تصرف كردند.

در اين عمليات با آزادسازي 150 كيلومتر مربع از مناطق شرق كارون عملاً شهر آبادان از محاصره خارج شد. در عين حال بيش از سه هزار نفر از نيروهاي دشمن كشته و زخمي و يك هزار و 656 نفر از آنان به اسارت درآمدند. همچنين 90 دستگاه تانك و نفربر و 100 دستگاه انواع خودرو منهدم و سه فروند هواپيما ويك فروند بالگرددشمن ساقط شدند. در اين عمليات 100 دستگاه تانك، 60 دستگاه نفربر، سه دستگاه لودر، پنج عراده توپ و 150 دستگاه خودرو به غنيمت نيروهاي خودي درآمد.

از نكات در خور يادآوري و تلخ اين عمليات موفقيت‌آميز اين است كه روز بعد از آن، فرماندهان عالي‌رتبه نيروهاي مسلح ايران كه براي بازديد از نتايج اين عمليات به منطقه رفته بودند، به هنگام بازگشت بر اثر سقوط هواپيماي حامل آنان به شهادت رسيدند. شهداي اين حادثه ناگوار عبارت بودند از:

-        سرلشكر شهيد ولي‌الله فلاحي، رئيس ستاد مشترك ارتش

-        سيدموسي نامجوي، وزير دفاع

-        جواد فكوري، فرمانده نيروي هوايي

-        يوسف كلاهدوز ومحمد جهان‌آرا از فرماندهان سپاه

به دنبال شهادت اين فرماندهان، تغييراتي در سلسله مراتب فرماندهي ارتش به‌وقوع پيوست كه طي آن سرتيپ قاسمعلي ظهيرنژاد به رياست ستاد مشترك ارتش و سرهنگ علي صياد شيرازي (سپهبد شهيد) به فرماندهي نيروي زميني ارتش منصوب شدند.

عمليات آفندي طريق‌القدس (طرح عملياتي كربلا 1)

با اجراي موفقيت‌آميز عمليات ثامن‌الائمه روح تازه‌اي در جان نيروهاي مسلح ايران دميده شد. قرار گرفتن سپهبد شهيد علي صياد شيرازي در رأس فرماندهي نيروي زميني ارتش جهش بزرگي را در اين نيرو براي نيل به اهداف بزرگ‌تر باعث شده روحيه انقلابي، تدين، ايمان و اعتقاد به برادري و همكاري با نيروهاي مردمي و از همه مهم‌تر تواضع و فروتني اين افسر دلير ارتش باعث شد تا يكدلي، وحدت و هماهنگي بسيار عالي در مراحل طرح‌ريزي، شناسايي‌ها و اجراي عمليات‌ها در سطح نيروهاي مسلح به‌وجود آيد.

بلافاصله توجهات به آزادسازي خرمشهر معطوف و سلسله عمليات‌هايي با نام «كربلا» طرح‌ريزي شد. شناسايي‌ها و برآوردهاي فرماندهان و طراحان حاكي از اين بود كه براي آزادسازي خرمشهر ابتدا مي‌بايست عمليات‌هاي ديگري انجام گيرد، از اين رو عمليات كربلا – 1 كه بعداً نام طريق‌القدس به خود گرفت، با هدف آزادسازي بستان و ايجاد شكاف بين جناح شمالي و جنوبي سپاه يكم عراق طرح‌ريزي و اجرا شد. اين عمليات نيز مانند عمليات گذشته با موفقيت كامل به اتمام رسيد و اهميت آن تا جايي بود كه امام(ره) به آن لقب «فتح‌الفتوح» دادند. در اين عمليات غرورآفرين شهر بستان و 600 كيلومتر مربع از خاك ميهن اسلامي آزاد شد و 15 هزار نفر از نيروهاي دشمن كشته و زخمي و 564 نفر از آنان به اسارت درآمدند. 200 دستگاه تانك و نفربر و 200 دستگاه خودرو منهدم گرديده و تعداد زيادي تانك و نفربر، خودرو، وسايل مهندسي، انواع تجهيزات و سلاح‌هاي سبك به غنيمت نيروهاي اسلام درآمدند.

عمليات آفندي كربلا – 2 (فتح‌المبين)

پس از اجراي موفقيت‌آميز كربلا – 1، موسوم به طريق‌القدس، طرحريزي و اجراي عمليات كربلا – 2 در دستور كار قرار گرفت. اكنون ديگر نيروهاي دلاور ايراني علاوه بر ايمان، تعهد و روحيه شهادت‌طلبي بالا از تجربة كافي در زمينة طرحريزي، شناسايي و اجراي عمليات نيز برخوردار بودند. آزادسازي خرمشهر كه هدف غايي سلسله عمليات‌هاي كربلا بود ايجاب مي‌كرد كه پيش از آن شكست سنگين ديگري بر دشمن وارد آورده و نيروي قابل توجهي از قواي اصلي او منهدم شود. شناسايي‌هاي زميني و هوايي حاكي از تمركز بيش از حد نيروهاي زرهي، مكانيزه و پياده عراق در منطقه غرب كرخه و شوش بود. منطقه‌اي از دهلران در شمال تا تنگ رقابيه در جنوب به عمق 70 الي 80 كيلومتر در اشغال عراقي‌ها بود. هرچند عوارض حساس و نقاط مهمي در اين منطقه وجود نداشت، اما تهديد محور انديمشك – اهواز و قرار داشتن شهرهاي شوش، انديمشك و دزفول در برد توپخانه‌هاي دشمن قابل تحمل نبود.

پيش از اين و در آغاز يورش ارتش بعث عراق در مهرماه 59، نيروهاي خودي با بهره‌گيري از مانع طبيعي رودخانه كرخه به همراه تلاش دلاورانه توپخانه، هوانيروز و نيروي هوايي قهرمان ارتش نه تنها موفق به زمين‌گير ساختن دشمن در غرب رودخانه شدند، بلكه با حفظ سرپل منطقه پل نادري، كرخه وشوش و گسترش آن با انجام عمليات‌هاي «كانال هندلي»، «تپه چشمه» و «انگوش» نيروهاي قابل توجهي را در غرب كرخه مستقر ساختند.

به هرحال عمليات كربلا – 2 كه با تفأل به قرآن كريم توسط شهيد صياد شيرازي نام فتح‌المبين به خود گرفته بود در ساعت نيم بامداد مورخ 2/1/61 با رمز يا زهرا(س) آغاز و در نهم فروردين ماه پس از هفت روز به پايان رسيد و به اين ترتيب يكي از بزرگترين و گسترده‌ترين نبردهاي زميني به وقوع پيوست.

اين عمليات توسط چهار قرارگاه قدس، نصر، فجر و فتح و در سه مرحله اجرا شد. در اين عمليات ظفرمند رزمندگان سلحشور ايران اسلامي موفق شدند 2200 كيلومتر مربع از خاك ميهن را آزاد، 25 هزار نفر از نيروهاي دشمن را كشته و زخمي و 16 هزار نفر از آنان را به اسارت درآورند.

طي اين نبرد دشمن شكن، 270 دستگاه تانك، 150 دستگاه نفربر منهدم، شش فروند هواپيما و سه فروند بالگرد دشمن سرنگون شدند. همچنين 150 دستگاه تانك، 170 دستگاه نفربر، 125 عراده توپ و 500 دستگاه خودرو سالم به همراه هزاران قبضه سلاح سبك و مقادير بي‌شماري از انواع تجهيزات، به ويژه از نوع مخابراتي و انواع مهمات به غنيمت گرفته شد.

عمليات بيت‌المقدس (طرح عملياتي كربلا )3

با اجراي عمليات‌هاي طريق‌القدس (كربلا 1) و فتح‌المبين (كربلا 2) زمينة لازم براي اجراي عمليات بزرگ و سرنوشت‌ساز بيت‌المقدس (كربلا 3) فراهم شد. طراحان توانمند نيروهاي مسلح جمهوري اسلامي ايران با مد نظر قرار دادن اصول و قواعد جنگ، به‌ويژه اصل استفاده از موقعيت، آزادسازي خرمشهر را كه از مدت‌ها پيش هدف قرار گرفته بود مورد برسي قرار داده و با سرعت هرچه تمام‌تر مراحل نهايي طرح‌ريزي آن را به پايان بردند. آزادسازي خرمشهر در حقيقت يك هدف راهبردي محسوب مي‌شد و مي‌توانست تبعات مثبت بي‌شمار سياسي و نظامي براي ايران و تبعات منفي فراوان در همين زمينه‌ها براي عراق داشته باشد.

منظورهاي اساسي از عمليات بيت‌المقدس، تداوم رزم عليه دشمن، تهديد بصره، كاهش توان رزمي دشمن، آزادسازي خرمشهر و خارج ساختن اهواز از برد توپخانه عراق بود.

اين عمليات به صورت مشترك توسط ارتش و سپاه طرح‌ريزي و با رمز يا علي‌بن ابيطالب(ع) اجرا شد. چهار قرارگاه عملياتي به نام‌هاي قدس، فتح، نصر و فجر شامل هفت لشكر و پنج تيپ مستقل از ارتش و سپاه عمليات را هدايت و كنترل كردند.

برابر طرح، چهار مرحله زير براي اين عمليات پيش‌بيني شده بود:

1.       حمله قرارگاه قدس در شمال و اجراي عمليات عبور از رودخانه كارون توسط قرارگاه فتح و نصر و تأمين سرپل در غرب كارون.

2.       تثبيت سرپل تصرفي و ادامه حمله براي تأمين مرز

3.       تأمين مرز و‌آزادسازي خرمشهر و ادامه نبرد براي تصرف پل نشوه بنابه دستور

4.       تأمين ساحل شرق اروند بنابه دستور.

با اجراي مراحل فوق‌الذكر - كه البته با اندكي تغيير در طرح صورت گرفت - خرمشهر آزاد شد؛ پيروزي‌اي كه بيشتر شبيه معجزه بود  و كارشناسان نظامي جهان را غافلگير و متحير ساخت.

در نتيجه اين عمليات بزرگ و غرورآفرين، سرانجام 5400 كيلومتر مربع از خاك مقدس ميهن اسلامي به همراه خرمشهر - پس از 19 ماه اشغال - آزاد و خطوط مرزي از شلمچه تا شمال طلائيه تأمين شد، پادگان حميد و محور اهواز خرمشهر نيز به تصرف نيروهاي خودي درآمد و شهر هويزه نيز آزاد شد.

در اين عمليات دو لشكر ارتش عراق كاملاً منهدم و شش لشكر نيز از 20 درصد تا 60 درصد متحمل تلفات و ضايعات شدند.

تلفات انساني عراق در اين عمليات بيش از 16 هزار كشته و زخمي و 17 هزار و 499 نفر اسير بود. انهدام 550 دستگاه تانك و نفربر، 50 دستگاه خودرو، دهها عراده توپ و مقادير زيادي از انواع جنگ‌افزار و مهمات، همراه سرنگوني 53 فرونده واپيما و سه فروند بالگرد از عمده‌ترين ضايعات دشمن بود.

لازم به ذكر است كه عمليات بيت‌المقدس بزرگترين، وسيع‌ترين و مؤثرترين اقدام نظامي ايران در طول جنگ محسوب مي‌شود كه بعد از آزادسازي خرمشهر موجب شد فضايي براي گفت‌وگو دربارة خاتمه جنگ به‌وجود آيد. اما از آنجايي كه عراق و استكبار جهاني حاضر به پذيرش شرايط جمهوري اسلامي ايران نبودند، امكان استفاده از اين فرصت براي پايان دادن به جنگ از بين رفت و لذا نبرد براي آزادسازي ساير مناطق اشغالي و تنبيه متجاوز ادامه يافت. در بخش بعدي به اين موضوع مفصل‌تر پرداخته خواهد شد.

تنبيه متجاوز

پيروزي نيروهاي مسلح جمهوري اسلامي ايران در عمليات بيت‌المقدس كه به آزادسازي خرمشهر منجر شد، فضاي داخلي، منطقه‌اي و حتي بين‌المللي را به شدت دگرگون ساخت. اين پيروزي روحيه رزمندگان و ملت قهرمان ايران را چند برابر كرد. دوستان منطقه‌اي كشورمان را هرچند كه اندك بودند خشنود و اميدوار و در مقاب


نظرات

نظر خود را اضافه کنید.

ارسال نظر به عنوان مهمان

0